Климат түзуші факторлар және атмосфераның ғаламдық циркуляциясы
Түсіндірме, оңай мысалдар, суреттер, тапсырмалар, тест және ашық сұрақтар. Оқулық: §14-15, 72-80 беттер.
Қалай жұмыс істеймін?
- Слайдты оқы, суреттерге қара.
- Сары белгісі бар тапсырманы орында да, "Тексеру" батырмасын бас.
- Соңында тест тапсырып, ашық сұрақтарға жауап жаз.
Жауаптарың осы құрылғыда сақталады. Келесі жолы тоқтаған жерден жалғастырасың.
Бүгін не үйренесің?
Климат түзуші факторларды талдайды
Сабақ соңында сен:
- климат түзуші 5 факторды атайсың;
- әр фактордың климатқа әсерін мысалмен түсіндіресің;
- күн радиациясы мен альбедоны ажыратасың;
- таулы аймақ пен жазықтың айырмашылығын айтасың.
Атмосфераның ғаламдық циркуляциясын талдап, түсіндіреді
Сабақ соңында сен:
- ауа массаларының түрлерін сипаттайсың;
- циклон мен антициклонды салыстырасың;
- қысым белдеулері мен желдердің бағытын анықтайсың;
- пассат, батыс жел және муссонның пайда болуын түсіндіресің.
Ауа райы мен климат бірдей ме?
Ауа райы - бүгін үстіңе киген киім. Климат - жыл бойы шкафыңда тұратын киімдер жиынтығы.
Климат - белгілі бір аумаққа тән ауа райының ұзақ жылдар бойы қайталанып отыратын жиынтығы.
Климат түзуші факторлар
Климат түзуші факторлар - Жер шарының кез келген жеріндегі климаттың қалыптасуына әсер ететін жағдайлар.
Бесеуін бас, әрқайсысы нені анықтайтынын көр:
Факторлардың әсері барлық жерде бірдей емес. Олар бір-бірімен байланысады, сондықтан әр материктің климаты өзгеше.
Күн сәулесі қалай түседі?
Қол шамды қабырғаға тіке бағыттасаң, жарық шағын әрі жарқын. Қиғаш бағыттасаң, жарық жайылып, әлсірейді. Күн сәулесі Жерге де осылай түседі.
Экватордан полюске қарай түсу бұрышы кішірейеді, жылу азаяды. Сондықтан экваторда ыстық, полюстерде суық.
Радиация және альбедо
Тура радиация - Күннен Жерге тікелей жеткен сәуле.
Шашыранды радиация - бұлтқа, шаңға, ауа бөлшектеріне соғылып, жан-жаққа тараған сәуле (Күннен келетін радиацияның шамамен 25%-ы).
Жиынтық радиация = тура + шашыранды.
Бұлтты күні Күн көрінбейді, бірақ сыртта қараңғы емес. Себебі шашыранды радиация жетіп тұр.
Жазда қара футболка тез қызады, ақ футболка салқын. Ақ түс сәулені шағылдырады, қара түс сіңіреді.
Альбедо - жер бетінің күн сәулесін кері шағылдыруы. Бетті таңда:
Альбедо жоғары болса - жер аз қызады. Альбедо төмен болса - жер көп қызады. Орта есеппен күн радиациясының 15-30%-ы ғарышқа қайтады.
Дұрыс па, бұрыс па?
Таудың климатқа әсері
- Биіктеген сайын салқындайды: әр 1000 м-ге шамамен 6°C.
- Жел жақ беткейге ылғалды ауа көтеріліп, бұлт түзеді: жауын-шашын көп.
- Екінші беткейге құрғақ ауа түседі: құрғақ.
Алматы маңындағы таулардың басында жазда да қар жатады, ал қалада ыстық.
Тау етегінде (0 м) +20°C. Таудың осы биіктігінде: +20°C
Су баяу қызады, баяу суиды
Теңіз жағасында күндіз құм аяқты күйдіреді, су салқын. Кешке құм тез суиды, ал су әлі жылы.
Мұхитқа жақын жерде қыс жұмсақ, жаз салқын. Мұхиттан алыс жерде қыс қатал, жаз ыстық - бұл континенттік климат.
Қаңтар мен шілденің орташа температурасы, шамамен (°C).
Мұхит ағыстары
Жылы ағыс жағалауды жылытып, ылғал береді. Суық ағыс суытып, құрғатады.
Мурманск полярлық шеңбердің арғы жағында жатыр, бірақ порты қыста да мұз қатпайды - жылы ағыс жылытады.
Әр мысал қай факторға жатады?
Тест: климат түзуші факторлар
Өз сөзіңмен жауап бер
1-2 сөйлеммен жаз. "Тексеру" басқанда негізгі ұғымдардың қайсысын атағаның көрінеді, содан кейін үлгі жауаппен салыстырасың.
Қазақстан климатына факторлар қалай әсер етеді?
Мәтін мазмұнын пайдаланып, әр фактордың Қазақстан климатына әсерін 1-2 сөйлеммен жаз.
Ауа массалары
Ауа массасы - температурасы мен ылғалдылығы біркелкі, үлкен аумақта жинақталған ауа ағыны. Көлемі бірнеше мың километр, биіктігі тропосфераның жоғарғы қабатына дейін жетеді.
Қалыптасқан жеріне қарай: теңіздік (ылғалды) және континенттік (құрғақ).
Көрпе қай бөлмеге жайылса, сол бөлмедей болады. Ауа массасы да қай жерде жинақталса, сол жердің жылуы мен ылғалын бойына сіңіреді.
Қай ауа массасы?
Ауа массалары кездесетін жер
Климаттық фронт - ауа массаларының шекарасындағы өтпелі зона (ені 500-900 км, ұзындығы 2000-3000 км). Арктикалық, полярлық және экваторлық фронттар болады.
Қыста есікті ашсаң, суық ауа ішке кіріп, жылы ауаны ығыстырады. Бұл - суық фронттың кішкентай көшірмесі.
Жылы фронт
Жылы ауа салқын ауаны ығыстырады. Циклондық әрекет күшейеді, бұлттылық пен жауын-шашын көбейеді.
Суық фронт
Салқын ауа жылы ауаны ығыстырады. Антициклондық жағдай қалыптасады, жауын-шашын біршама азырақ түседі.
Циклон және антициклон
Изобара - қысымы бірдей нүктелерді қосатын сызық (грек. isos - бірдей, baros - қысым).
Қысымы төмен орталық - циклон (қысымдық минимум, картада Т). Қысымы жоғары орталық - антициклон (қысымдық максимум, картада Ж).
Картадағы горизонталь биіктігі бірдей нүктелерді қосады. Изобара да солай, тек биіктік емес, қысым бойынша. Изобаралар жиі болса, қысым тез өзгереді де, жел күшті болады.
Циклон (Т)
Антициклон (Ж)
| Циклон | Антициклон | |
|---|---|---|
| Орталықта қысым | төмен | жоғары |
| Ауа ағыны | жан-жақтан орталыққа, ауа өрлейді | орталықтан жан-жаққа, ауа төмен түседі |
| Ауа райы | бұлтты, жауын-шашынды, қатты жел | тымық, ашық, жауын-шашынсыз. Жазда жылы, қыста аязды |
Тропиктік циклондар - циклондардың ең апатты түрі, олар жылы мұхит үстінде пайда болады (оқулық, 26-сурет).
Циклон ма, антициклон ба?
Жел қайдан шығады?
Жел - ауаның жоғары қысымнан төмен қысымға қарай қозғалуы. Жел арқылы құрлық пен мұхит арасында жылу мен ылғал алмасады.
Үрленген шарды жіберіп қойсаң, ауа ішінен (қысым жоғары) сыртқа (қысым төмен) атылады. Жел де осылай пайда болады.
Муссондар
Муссондар - маусымдық сипаттағы ауа ағындары. Үнді мұхиты алабында, Оңтүстік және Шығыс Азияда айқын байқалады.
Теңіз жағасында күндіз жел теңізден жағаға соғады, түнде керісінше. Муссон - сол бриздің жылдық нұсқасы: жазда мұхиттан, қыста құрлықтан.
Қай жел?
Тест: атмосфераның ғаламдық циркуляциясы
Өз сөзіңмен түсіндір
Өзіңді бағала
Нақты картада бақыла
Желдің бағытын, қысым орталықтарын (Т, Ж) және циклондарды өзің тап:
- Windy - ауа райы мен жел картасы
- Earth.nullschool.net - жел және мұхит ағыстары
- IQAir - ауа сапасы